Trong bối cảnh thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển dịch mô hình phát triển, kinh tế sáng tạo đã nổi lên như một động lực tăng trưởng mới, gắn liền với tri thức, văn hóa và năng lực đổi mới con người. Không chỉ là một khái niệm vĩ mô, kinh tế sáng tạo ngày càng được các quốc gia và thành phố coi là lựa chọn phát triển khả thi, góp phần giải quyết đồng thời các bài toán về kinh tế, xã hội và văn hóa. 

Theo UNCTAD (Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển), kinh tế sáng tạo là một khái niệm đang vận động, dựa trên các tài sản sáng tạo có khả năng tạo ra tăng trưởng và phát triển kinh tế. Khu vực này không chỉ thúc đẩy tạo thu nhập, việc làm và nguồn thu từ xuất khẩu, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích hòa nhập xã hội, bảo tồn đa dạng văn hóa và thúc đẩy phát triển con người.

Điểm cốt lõi của kinh tế sáng tạo nằm ở tính liên ngành và tính kết nối. Đây là tập hợp các hoạt động kinh tế dựa trên tri thức, trong đó các chiều cạnh kinh tế, văn hóa và xã hội tương tác chặt chẽ với công nghệ, quyền sở hữu trí tuệ và các mục tiêu phát triển du lịch. Từ đó, phát triển kinh tế sáng tạo đòi hỏi những phản ứng chính sách đổi mới, liên ngành và sự phối hợp hành động đa bên (công - tư) giữa nhiều lĩnh vực khác nhau.

Ở trung tâm của kinh tế sáng tạo là các ngành công nghiệp sáng tạo. Theo UNCTAD, đây là các chu trình sáng tạo, sản xuất và phân phối hàng hóa, dịch vụ mà sáng tạo và vốn trí tuệ đóng vai trò là yếu tố đầu vào chủ yếu. Các ngành này bao gồm cả sản phẩm hữu hình và dịch vụ trí tuệ, nghệ thuật phi vật thể, mang nội dung sáng tạo, giá trị kinh tế và định hướng thị trường. Công nghiệp sáng tạo nằm ở điểm giao thoa giữa khu vực thủ công, dịch vụ và công nghiệp, bởi vậy, nó hình thành một khu vực năng động mới trong thương mại toàn cầu. Cách tiếp cận này được xem là nền tảng khái niệm toàn diện để các quốc gia xây dựng chính sách và chiến lược phát triển phù hợp với bối cảnh riêng.

Tại Việt Nam, khái niệm công nghiệp văn hóa đã được sử dụng tương đối phổ biến trong hệ thống chính sách và có mối liên hệ chặt chẽ với công nghiệp sáng tạo, dù không hoàn toàn đồng nhất. UNESCO định nghĩa các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo (CCIs) là những lĩnh vực hoạt động có tổ chức, nhằm sản xuất, sao chép, quảng bá, phân phối hoặc thương mại hóa các sản phẩm, dịch vụ và hoạt động mang tính văn hóa, nghệ thuật hoặc di sản. Theo các nghiên cứu gần đây, CCIs bao gồm nhiều tiểu ngành và chuỗi giá trị đa dạng như thiết kế, thời trang, nghe nhìn, kiến trúc, nghệ thuật biểu diễn, trò chơi điện tử hay di sản văn hóa, với năng lực đổi mới cao và mối liên kết chặt chẽ với các lĩnh vực khác của nền kinh tế. 

Những cách tiếp cận này cho thấy, phát triển kinh tế sáng tạo không chỉ là phát triển sản phẩm cuối cùng mà cần phát triển toàn bộ chuỗi giá trị, từ sáng tạo, sản xuất, phân phối đến tiêu dùng, đồng thời xem xét vai trò cụ thể của từng lĩnh vực trong việc đưa các sáng tạo đến với công chúng. 

Quan điểm đó cũng được phản ánh rõ trong chính sách của Việt Nam. Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Quyết định 2486 /QĐ-TTg, 2025) xác định việc phát triển các ngành này phải được đặt trong tổng thể phát triển kinh tế – xã hội, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo, phát huy tối đa nguồn lực văn hóa và con người Việt Nam. Các lĩnh vực như (1) Điện ảnh; (2) Mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; (3) Nghệ thuật biểu diễn; (4) Phần mềm và các trò chơi giải trí; (5) Quảng cáo; (6) Thủ công mỹ nghệ; (7) Du lịch văn hóa; (8) Thiết kế sáng tạo; (9) Truyền hình và phát thanh; (10) Xuất bản - được xác định là những ngành có khả năng tạo ra sản phẩm kết hợp hài hòa giữa văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân và mục tiêu hội nhập quốc tế. 

Trong bức tranh toàn cảnh đó, Hà Nội đã và đang nổi lên như một không gian thử nghiệm quan trọng và tiên phong phát triển công nghiệp văn hóa. Với danh hiệu Thành phố Sáng tạo của UNESCO từ năm 2019, Hà Nội đang thực hiện cam kết biến văn hóa và sáng tạo thành động lực kinh tế trọng yếu, song song với phát triển du lịch, dịch vụ và công nghiệp văn hóa. Bốn mùa Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội từ năm 2021 đến 2024 đã đóng vai trò như một mô hình thực nghiệm, để nghệ thuật, thiết kế và di sản được kết nối với kinh tế và đời sống đô thị, tạo ra giá trị thương mại gắn với bản sắc địa phương. 

Bước sang năm 2026, Hà Nội lần đầu tiên đặt mục tiêu phát triển kinh tế sáng tạo một cách rõ ràng và có hệ thống thông qua việc mở rộng quy mô, thời gian và sứ mệnh của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo. Trọng tâm của giai đoạn mới là chuyển từ cách tiếp cận lễ hội có tính sự kiện sang xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị. 

Hệ sinh thái sáng tạo (theo Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc - UNIDO) là sự kết hợp giữa các doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và các chủ thể công – tư cùng cộng hưởng quanh các dự án sáng tạo chung, trong một không gian gắn với lãnh thổ và cộng đồng cụ thể. Đây là nơi các ý tưởng sáng tạo được nuôi dưỡng, khai thác và lan tỏa, đồng thời tạo ra hiệu ứng kết nối sang các lĩnh vực khác nhau và liên tục được duy trì/ đổi mới qua các thế hệ tiếp theo. 

Một hệ sinh thái sáng tạo lành mạnh không chỉ cần tính năng động mà còn phải đảm bảo tính bền vững, dài hạn và có khả năng xoay vòng tài nguyên, giải quyết các rào cản mang tính hệ thống như bất bình đẳng xã hội, điều kiện lao động bấp bênh hay bảo vệ bản quyền trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo. 

Trong bối cảnh đó, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 được định vị sẽ không chỉ là một sự kiện văn hóa - nghệ thuật mà đang dần hình thành một cấu trúc nền tảng với những thành tố tiềm năng hình thành một hệ sinh thái - nhằm thúc đẩy đầu tư, kết nối nguồn lực, tạo sân chơi và “luật chơi” công bằng cho các chủ thể sáng tạo. Thông qua lễ hội và các hoạt động diễn ra xuyên suốt năm, Hà Nội hướng tới hình thành một nền kinh tế sáng tạo đô thị lành mạnh và bền vững, nơi sáng tạo trở thành công cụ cũng như động lực phát triển vì cộng đồng./.